Η ενσωμάτωση της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 2024/1203 σε νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης ενισχύει την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» και, ειδικά για τα απόβλητα του εξορυκτικού τομέα, προβλέπει ακόμα και ποινικές ευθύνες.
Στους λόγους για τους οποίους αυστηροποιούνται οι περιβαλλοντικές ευθύνες για τη βιομηχανική δραστηριότητα στον εξορυκτικό τομέα, αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ο κ. Πέτρος Τζεφέρης, Γενικός Διευθυντής Ορυκτών Πρώτων Υλών του Υπουργείου Περιβάλλοντος & Ενέργειας από το 2019.
Σε άρθρο του, που φιλοξενείται στο site του Συνδέσμου Μεταλλευτικών Επιχειρήσεων (ΣΜΕ), ο κ. Τζεφέρης εξηγεί ότι νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, το οποίο ενσωματώνει την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/1203 στο εθνικό δίκαιο, σε ό,τι αφορά τη διαχείριση αποβλήτων, αυστηροποιεί στα όρια ακόμα και της ποινικοποίησης τις ποινές, ειδικά για την εξορυκτική δραστηριότητα.
Ειδικότερα, το νέο, αυστηρό νομοσχέδιο μετατρέπει τις σοβαρές παραβάσεις από απλά διοικητικά πταίσματα ή πλημμελήματα σε βαριά ποινικά κακουργήματα, με ποινές φυλάκισης έως δέκα έτη για στελέχη, εξοντωτικά πρόστιμα έως 5% του «παγκόσμιου» τζίρου, ποινές επιχειρηματικού «θανάτου» και, προφανώς, υποχρέωση αποκατάστασης της ζημιάς. Για τον εξορυκτικό τομέα, ο οποίος διαχειρίζεται καθημερινά απόβλητα εν δυνάμει τοξικά ή επικίνδυνα, κατασκευάζει φράγματα τελμάτων και επεμβαίνει ριζικά στο φυσικό τοπίο, ο κίνδυνος είναι ευθέως πολύ σημαντικός και για ορισμένους υπαρξιακός.
Βέβαια, η πρόκληση, όπως επισημαίνει ο κ. Τζεφέρης, δεν είναι ο τερματισμός της δραστηριότητας, αλλά η μετάβαση σε μια εποχή βέλτιστης περιβαλλοντικής συμμόρφωσης, όπου η προστασία της φύσης και η βιώσιμη ανάπτυξη προχωρούν παράλληλα, υπό την προϋπόθεση της ασφάλειας δικαίου. Ο ίδιος, άλλωστε, είχε επισημάνει πριν από λίγους μήνες ότι η βιώσιμη και υπεύθυνη εξορυκτική δραστηριότητα αποτελεί μονόδρομο για την επίτευξη της αυτονομίας στον τομέα των πρώτων υλών και ότι η αναμενόμενη σημαντική ανάπτυξη του τομέα Ορυκτών Πρώτων Υλών θα πρέπει να συνοδεύεται από ενέργειες που προωθούν την κυκλική οικονομία, την επαναχρησιμοποίηση-ανακύκλωση, αλλά και τη δέουσα διαφάνεια και τη συμπερίληψη κριτηρίων αναφοράς για το περιβάλλον, την κοινωνία και την διακυβέρνηση.
Ορυκτές Πρώτες Ύλες: Ανάπτυξη αλλά και πλήρης ανάληψη περιβαλλοντικών ευθυνών
Σε αυτό το πλαίσιο, ο εφοδιασμός της αγοράς με εξορυκτικά προϊόντα δεν μπορεί να γίνεται χωρίς υπεύθυνη εξόρυξη και κατεργασία/επεξεργασία των ορυκτών πρώτων υλών. Αλλά και χωρίς τη συναίνεση των τοπικών κοινωνιών για την εξορυκτική δραστηριότητα. Τι προβλέπει, όμως, το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο, το οποίο παρουσιάστηκε τις προάλλες και στο Υπουργικό Συμβούλιο:
Μεταφέρει το κέντρο βάρους από τις διοικητικές κυρώσεις, τα πρόστιμα και τις υποχρεώσεις αποκατάστασης της ζημιάς και στο ποινικό πεδίο. Σε σοβαρές περιπτώσεις περιβαλλοντικής εγκληματικότητας, η απάντηση της Πολιτείας δεν θα περιορίζεται πλέον στην επιβολή ενός οικονομικού κόστους. Προβλέπεται σημαντική αυστηροποίηση των ποινών για τα φυσικά πρόσωπα και ιδιαίτερα αυστηρές κυρώσεις για τις επιχειρήσεις, ανάλογα με τη βαρύτητα και τις συνέπειες της παράβασης. Με απλά λόγια, η περιβαλλοντική παρανομία παύει να μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα διαχειρίσιμο «κόστος λειτουργίας».
Σύμφωνα με τον κ. Τζαφέρη, σχετικές διατάξεις για ποινική αντιμετώπιση υπήρχαν ήδη στο ελληνικό δίκαιο, με αφετηρία τον εμβληματικό Νόμο 1650/1986 για την προστασία του περιβάλλοντος. Η ειδοποιός διαφορά της νέας εποχής βρίσκεται στην έκταση, την ένταση και τη συστηματικότητα της ποινικής αντιμετώπισης των σοβαρών παραβάσεων. Υπενθυμίζεται, δε, ότι η Ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/1203 απαιτεί από τα κράτη-μέλη να αντιμετωπίζουν συγκεκριμένες μορφές περιβαλλοντικής εγκληματικότητας με αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές ποινές. Για τα σοβαρότερα αδικήματα προβλέπονται υψηλά επίπεδα ποινικής αυστηρότητας, ιδίως όταν οι παράνομες πράξεις προκαλούν ή ενδέχεται να προκαλέσουν θάνατο ή σοβαρές και εκτεταμένες βλάβες στο περιβάλλον. Παράλληλα, οι κυρώσεις για τα νομικά πρόσωπα μπορούν να είναι εξαιρετικά βαριές, φθάνοντας, ανάλογα με το αδίκημα και τον τρόπο ενσωμάτωσης της Οδηγίας στο εθνικό δίκαιο, σε ιδιαίτερα υψηλά ποσά ή σε ποσοστό του συνολικού παγκόσμιου κύκλου εργασιών.
Πεδία δυνητικού κινδύνου
Όπως αναφέρει ο Γενικός Διευθυντής Ορυκτών Πρώτων Υλών του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το μήνυμα είναι σαφές: για τις σοβαρές περιβαλλοντικές παραβάσεις, το πρόστιμο δεν θα μπορεί πλέον να θεωρείται απλώς ένας προβλέψιμος επιχειρηματικός κίνδυνος, αν και σε καμία περίπτωση ο εξορυκτικός τομέας δεν ποινικοποιείται ως δραστηριότητα και, ειδικά, σε μια περίοδο που η Ευρώπη χρειάζεται τις ορυκτές πρώτες ύλες για την ενεργειακή της μετάβαση.
Για τον εξορυκτικό κλάδο, τα πεδία δυνητικού κινδύνου είναι προφανή: η παράνομη ή ανεξέλεγκτη διαχείριση αποβλήτων, η χρήση και προστασία των υδάτων, η ασφάλεια των εγκαταστάσεων, η πρόληψη ατυχημάτων και η προστασία της βιοποικιλότητας και των προστατευόμενων περιοχών. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν, επίσης, οι περιπτώσεις εκείνες στις οποίες μια παράνομη δραστηριότητα προκαλεί σοβαρή, εκτεταμένη ή μακροχρόνια βλάβη σε οικοσυστήματα. Μια σοβαρή αστοχία σε εγκατάσταση διαχείρισης εξορυκτικών αποβλήτων, μια παράνομη διάθεση επικίνδυνων ουσιών ή μια σημαντική υποβάθμιση προστατευόμενου οικοτόπου δεν θα αξιολογούνται πλέον μόνο υπό το πρίσμα της διοικητικής παράβασης. Υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, μπορούν να ενεργοποιήσουν τις βαρύτερες ποινικές διατάξεις.
Σημειώνεται ιδιαίτερα ότι, αν διαπιστώνεται ότι σοβαρές παραβάσεις συνδέονται με αδυναμία ελέγχου, παραλείψεις εποπτείας ή συνειδητή παράβλεψη γνωστών κινδύνων, η ευθύνη μπορεί να αναζητηθεί και στα φυσικά πρόσωπα που είχαν ουσιαστική δυνατότητα να αποτρέψουν την παράνομη συμπεριφορά. Παράλληλα, οι κυρώσεις κατά των επιχειρήσεων δεν περιορίζονται μόνο στα χρηματικά πρόστιμα. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, και μια σειρά πρόσθετων μέτρων, όπως ο αποκλεισμός από δημόσια χρηματοδότηση ή διαγωνισμούς, η ανάκληση αδειών και άλλες σοβαρές συνέπειες για τη λειτουργία της επιχείρησης.
Η εποχή, επομένως, κατά την οποία η περιβαλλοντική συμμόρφωση μπορούσε να θεωρηθεί αποκλειστικά υπόθεση ενός τεχνικού ή νομικού τμήματος φαίνεται να τελειώνει. Μετατρέπεται πλέον σε ζήτημα εταιρικής διακυβέρνησης και διοικητικής ευθύνης, αλλά και σε προϋπόθεση ισότιμης συμμετοχής στην αγορά. Ταυτόχρονα, η αυστηροποίηση των κυρώσεων αντανακλά μια βαθύτερη πραγματικότητα: ορισμένες περιβαλλοντικές βλάβες δεν αποκαθίστανται εύκολα —και ορισμένες ίσως δεν αποκαθίστανται ποτέ πλήρως. Η φύση, άλλωστε, δεν μπορεί απλώς να αντικατασταθεί με ένα χρηματικό ποσό.
Έλεγχοι σε σύνθετες βιομηχανικές και εξορυκτικές εγκαταστάσεις
Σε κάθε πάντως περίπτωση, καταλήγει ο κ. Τζεφέρης, η αποτελεσματική προστασία του περιβάλλοντος δεν πρέπει να οδηγήσει σε ποινικοποίηση της παραγωγικής δραστηριότητας ή σε ένα κλίμα διαρκούς νομικής ανασφάλειας. Αντιθέτως, πρέπει να δημιουργήσει ένα σαφές και προβλέψιμο πλαίσιο: αυστηρό απέναντι στην πραγματική παρανομία, αλλά δίκαιο απέναντι σε εκείνον που τηρεί τους κανόνες, εφαρμόζει τις βέλτιστες διαθέσιμες πρακτικές και λαμβάνει όλα τα εύλογα μέτρα πρόληψης. Για τον λόγο αυτό, η επιτυχία της νέας νομοθεσίας δεν θα κριθεί μόνο από το ύψος των ποινών, αλλά κυρίως από την ικανότητα της Πολιτείας να την εφαρμόσει με συνέπεια, επιστημονική επάρκεια και αντικειμενικότητα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ενίσχυση των αρμόδιων ελεγκτικών μηχανισμών και των υπηρεσιών περιβαλλοντικής εποπτείας αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση. Οι έλεγχοι σε σύνθετες βιομηχανικές και εξορυκτικές εγκαταστάσεις απαιτούν εξειδικευμένο προσωπικό, τεχνική γνώση και σύγχρονα εργαλεία παρακολούθησης. Διαφορετικά, καταλήγει, υπάρχει ο κίνδυνος ενός διπλού αποτελέσματος: οι συστηματικοί παραβάτες να εξακολουθήσουν να διαφεύγουν λόγω ελλιπών ελέγχων, ενώ οι συνεπείς επιχειρήσεις να εγκλωβίζονται σε έναν ατέρμονο διοικητικό κυκεώνα.
