Όταν όλοι έχουν συμφέρον να μην κλείσει το Ορμούζ ποια είναι τα πιθανά σενάρια;

Θα μπορούσε να υπάρξει μια νέα συμφωνία τύπου Συνθήκη του Μοντρέ για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ; Ο Αριστοτέλης Αϊβαλιώτης, πρώην Γενικός Γραμματέας Ενέργειας, εξηγεί στο άρθρο που ακολουθεί δύο πιθανά σενάρια προκειμένου να μην κλείσει το Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου. (Πηγή: Προσωπική ανάρτηση του Αριστοτέλη Αϊβαλιώτη στο LinkedIn).

Ορμούζ και ελεύθερη ναυσιπλοΐα

Η κρίση που προκαλεί ο πόλεμος στο Ιράν είναι κυρίως κρίση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα στενά του Ορμούζ. Αυτή η παράμετρος είναι που ανησυχεί όλη την υφήλιο, καθώς διαταράσσει όλη την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα. Ιδιαίτερη επίπτωση έχει για την Ασία, καθώς οι ασιατικές αγορές εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το πετρέλαιο του Κόλπου.

Σαν αναλογία φέρνω στον νου μου την αντίστοιχη περίπτωση των Στενά των Δαρδανελίων και του Βόσπορος. Καθώς και εκεί η ελεύθερη ναυσιπλοΐα καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τις συγκρούσεις της Οθωμανική Αυτοκρατορία με τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής: τη Ρωσία, την Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία, την Αυστρία.

Η διαμάχη για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στον Βόσπορο κατανάλωσε μεγάλο μέρος του 19ου αιώνα (Κριμαϊκός Πόλεμος), κρίθηκε δε στον Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, για να καταλήξει το 1936 στη συνθήκη του Μοντρέ.

Τι καθόρισε η συνθήκη του Μοντρέ;

• Πλήρης ελευθερία σε καιρό ειρήνης.
• Περιορισμοί για πολεμικά πλοία, όπου για μεν τις χώρες της Μαύρη Θάλασσα υπάρχει μεγαλύτερη ελευθερία, ενώ για τις υπόλοιπες υπάρχουν όρια στο τονάζ και περιορισμένος χρόνος παραμονής στη Μαύρη Θάλασσα (21 ημέρες).
• Σε πόλεμο, η Τουρκία μπορεί να κλείσει τα στενά και να περιορίσει τις διελεύσεις.

Έτσι, η συνθήκη επιτυγχάνει ισορροπία μεταξύ ελευθερίας διεθνούς ναυσιπλοΐας και εθνικής ασφάλειας (της Τουρκίας). Η μεγάλη στρατηγική αρχή που προέκυψε από το μάθημα των 200 χρόνων κρίσεων που οδήγησε στη συνθήκη του Μοντρέ είναι ότι τα στενά δεν μπορούν να είναι ούτε πλήρως εθνικά ούτε πλήρως διεθνή. Η λύση ήταν μια ελεγχόμενη διεθνοποίηση.

Υπάρχουν και άλλες αναλογίες, όπως η συνθήκη για το Διώρυγα του Σουέζ ή για τα Στενά της Μαλάκκας.

Ο Ντόναλντ Τραμπ τώρα καλεί και άλλες χώρες, του ΝΑΤΟ ή την Κίνα, να βοηθήσουν για την προστασία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα στενά του Ορμούζ. Είναι μεν μια ομολογία αδυναμίας στον πόλεμο που ξεκίνησε μονομερώς, χωρίς να έχει εξασφαλίσει αυτήν την κρίσιμη για την παγκόσμια οικονομία παράμετρο, αλλά είναι και μια αναγκαιότητα που δεν μπορούν οι υπόλοιπες χώρες που καλούνται να αγνοήσουν.

Αν χρησιμοποιήσουμε το ιστορικό precedent της Συνθήκης του Μοντρέ και γενικά το πώς οι μεγάλες δυνάμεις χειρίστηκαν στρατηγικά choke points (Βόσπορος, Στενά του Ορμούζ, Διώρυγα του Σουέζ), μπορούμε να δούμε ότι μπορούν να προκύψουν άμεσα δύο βασικά σενάρια εξέλιξης. Αυτά δεν είναι θεωρητικά – είναι επαναλαμβανόμενο ιστορικό μοτίβο.

Σενάριο 1: Controlled internationalization (το «μοντέλο Μοντρέ»)

(ιστορικά το πιο συνηθισμένο)

Τι θα σήμαινε:

• Το Ιράν κρατά κυριαρχία
• Αλλά αποδέχεται διεθνείς κανόνες ναυσιπλοΐας
• Δημιουργούνται περιορισμοί στρατιωτικής χρήσης
• Διεθνής monitoring mechanism

Ακριβώς όπως έγινε με την Τουρκία μετά το 1936.

Πιθανή μορφή θα είναι ένα νέο «Hormuz Convention» με κανόνες όπως:

• ελεύθερη εμπορική ναυσιπλοΐα
• προειδοποίηση στρατιωτικών διελεύσεων
• όρια σε ναυτικές δυνάμεις
• διεθνής παρατήρηση

Αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

• Ηνωμένες Πολιτείες
• Κίνα
• Ινδία
• Ευρωπαϊκή Ένωση
• Σαουδική Αραβία

Γιατί είναι πιθανό; Γιατί όλοι έχουν συμφέρον να μην κλείσει το Ορμούζ (περνά περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου).

Πιθανότητα ιστορικά: μεσαία προς υψηλή. Ωστόσο, ένα τέτοιο σενάριο προϋποθέτει συμφωνία και του Ιράν, οπότε σημαίνει ότι θα αναγνωριστεί το παρόν καθεστώς της Τεχεράνη μέσω μιας τέτοιας συμφωνίας.

Σενάριο 2: Naval security coalition (μοντέλο anti-piracy)

(αυτό φαίνεται να επιδιώκει ο Ντόναλντ Τραμπ)

Εδώ δεν αλλάζει το διεθνές δίκαιο, αλλά δημιουργείται μόνιμη διεθνής ναυτική παρουσία παρόμοια με τις επιχειρήσεις κατά πειρατείας στον Κόλπος του Άντεν και τις διεθνείς αποστολές στο Bab el‑Mandeb.

Θα σήμαινε convoy system:

• δεξαμενόπλοια με συνοδεία
• κοινές περιπολίες
• drones surveillance
• minesweeping forces

Πιθανές συμμετοχές:

• ΗΠΑ
• UK
• Γαλλία
• πιθανόν Ινδία
• ίσως Ιαπωνία
• ίσως Ελλάδα (λόγω ναυτιλίας)

Στην ουσία, δηλαδή, de facto διεθνοποίηση χωρίς συνθήκη. Αυτό συνήθως γίνεται όταν δεν υπάρχει εμπιστοσύνη για treaty.

Πιθανότητα: υψηλή βραχυπρόθεσμα. Γιατί είναι το πιο εύκολο πολιτικά.

Σε κάθε περίπτωση, ο κομβικός παράγοντας είναι η συμμετοχή ή όχι της Κίνας σε ένα καθεστώς προστασίας της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα στενά του Ορμούζ.

Η Κίνα, που είναι μέχρι τώρα σιωπηλή και μετρημένη στις αντιδράσεις της στον πόλεμο του Ιράν, τον θεωρεί σίγουρα λάθος, αλλά φαίνεται ότι έχει ενστερνιστεί το ρητό του Ναπολέων Βοναπάρτης που έλεγε: «όταν ο αντίπαλός σου κάνει ένα λάθος, μην τον σταματάς και μην τον διακόπτεις».