Σε στάδιο ολοκλήρωσης, με φρένο στην άναρχη επιτάχυνση των έργων ΑΠΕ αλλά και με σημαντικές εξαιρέσεις από τους περιορισμούς, βρίσκεται το νέο Ειδικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ
Σε ολοκλήρωση από το αρμόδιο επιτελείο του ΥΠΕΝ βρίσκεται το σχέδιο για το νέο Ειδικό Χωροταξικό ΑΠΕ, που διαμορφώνει την επόμενη μέρα για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας. Η σύμπλευση από την κοινωνία, που απορρίπτει την άναρχη επιτάχυνση των έργων ΑΠΕ, συνυπάρχει με σημαντικές εξαιρέσεις από τον κανόνα, ενώ στους καθοριστικούς παράγοντες που εξηγούν τους αυστηρούς περιορισμούς που θέτει το Ειδικό Χωροταξικό περιλαμβάνονται:
Πρώτον, η αιτιολογημένη γνώμη που έλαβε η Ελλάδα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Φεβρουάριο του 2023 για μη συμμόρφωση με την Οδηγία για τους Οικοτόπους (92/43/ΕΟΚ) κατά τον σχεδιασμό έργων αιολικής ενέργειας. Η σχετική προειδοποίηση της ΕΕ αναφορικά με τη χωροθέτηση Αιολικών Σταθμών (ΑΣΠΗΕ) μέσα και γύρω από προστατευόμενες περιοχές Natura λήφθηκε σοβαρά υπόψη από το ΥΠΕΝ στο πλαίσιο κατάρτισης του σχεδίου του νέου Ειδικού Χωροταξικού, προς αποφυγή ενδεχόμενης παραπομπής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για παράβαση του ενωσιακού δικαίου.
Δεύτερον, οι απόψεις από τις τοπικές κοινωνίες, που δεν πείστηκαν για τα μεγάλα ωφελήματα της Ανανεώσιμης Ενέργειας, ενώ δεν είδαν ούτε και την ανταποδοτικότητα να μεταφράζεται σε μειώσεις στους λογαριασμούς ρεύματος. Αυτό έγινε εμφανές στα περίπου 1.000 σχόλια που υποβλήθηκαν από διάφορους φορείς στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης που προηγήθηκε, εξηγώντας και τους λόγους για τους οποίους η ελληνική κοινωνία τοποθετήθηκε τόσο αρνητικά στην περαιτέρω ανάπτυξη των ΑΠΕ και ειδικά των αιολικών.
Η μεγάλη εικόνα για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας
Με αυτά τα δεδομένα, πώς διαμορφώνεται πλέον η μεγάλη εικόνα και η άμεση προοπτική για τα έργα ΑΠΕ; Σε ό,τι αφορά το Ειδικό Χωροταξικό, οι σημαντικοί χωροταξικοί περιορισμοί που δημιούργησαν και τις περισσότερες αντιδράσεις από τους επενδυτές των αιολικών κατά τη διάρκεια της διαβούλευσης παραμένουν και στο τελικό στάδιο.
Η πλήρης απαγόρευση της χωροθέτησης νέων αιολικών πάρκων σε νησιά μικρότερα των 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων και σε περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων είναι οι σημαντικότερες από τις προβλέψεις του. Κάτι το οποίο, σύμφωνα με τον φορέα εκπροσώπησης των αιολικών ΕΛΕΤΑΕΝ, ανατρέπει σημαντικά επενδυτικά σχέδια σε νησιά του Αιγαίου και των Κυκλάδων.
Παράλληλα, το νέο Χωροταξικό απαγορεύει εντελώς τα φωτοβολταϊκά σε περιοχές Natura και σε δάση ή δασικές εκτάσεις, αλλά τα επιτρέπει σε γαίες υψηλής παραγωγικότητας, όχι όμως και σε περιοχές όπου ασκείται βόσκηση. Τίθενται επίσης όρια για τις αποστάσεις φωτοβολταϊκών από οικισμούς και θεσπίζεται η εκπόνηση «ειδικής μελέτης θέασης» με συγκεκριμένα κριτήρια.
Οι εξαιρέσεις: Από τα έργα με ΑΕΠΟ μέχρι τα μεγάλα υδροηλεκτρικά και την αντλησιοταμίευση
Ωστόσο, από τους νέους περιορισμούς του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις ΑΠΕ μένουν εκτός πεδίου εφαρμογής έργα άνω των 50 GW, τη στιγμή που έχουν ήδη εγκατασταθεί και βρίσκονται σε λειτουργία έργα ισχύος περίπου 18 GW.
Τα παρακάτω αριθμητικά μεγέθη είναι χαρακτηριστικά:
- 4.386 έργα ΑΠΕ έχουν ισχύουσες άδειες παραγωγής, με συνολική ισχύ 72,5 GW.
- Σε λειτουργία βρίσκονται περίπου 18 GW, ενώ η ιστορική αιχμή φορτίου στην Ελλάδα είναι 10,6 GW, με ένα δίκτυο που αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα κορεσμού.
- Η μέση ετήσια κατανάλωση της χώρας κυμαίνεται στα 5,5-6 GW.
Αναλυτικότερα, από τους περιορισμούς του επικαιροποιημένου Χωροταξικού εξαιρούνται τα αιολικά έργα που βρίσκονται ήδη σε λειτουργία ή διαθέτουν πλήρως ολοκληρωμένη περιβαλλοντική αδειοδότηση (π.χ. διαθέτουν Απόφαση Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων – ΑΕΠΟ) ή βρίσκονταν σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης πριν από την έναρξη της διαβούλευσης, την 20ή Μαΐου 2026.
Όμως, τα έργα αυτά έχουν μεγάλη εγκατεστημένη ισχύ. Χαρακτηριστικό του πόσο ευρεία είναι αυτή η εξαίρεση είναι το γεγονός ότι μόνο οι αιολικοί σταθμοί που βρίσκονται σε εκκρεμότητα ξεπερνούν, σε συνολική ισχύ, τα 5.000 MW. Αντιστοιχούν δηλαδή σε ολόκληρη την εγκατεστημένη μέχρι σήμερα ισχύ αιολικής ενέργειας, η οποία, ας σημειωθεί, υπερβαίνει κατά πολύ τις πραγματικές ανάγκες του ενεργειακού συστήματος.
Πόσα από τα έργα αυτά θα υλοποιηθούν τελικά είναι ένα άλλο θέμα. Επίσης, συνεχίζει να επιτρέπεται η χωροθέτηση αιολικών σε δάση, δασικές και αναδασωτέες εκτάσεις.
Να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με τον χάρτη αποκλεισμού, στην Εύβοια αποκλείεται η τοποθέτηση νέων αιολικών στον Δήμο Ιστιαίας–Αιδηψού, αλλά όχι στον επίσης πυρόπληκτο Δήμο Μαντουδίου. Δεν φαίνεται επίσης κανένας περιορισμός στον Έβρο, παρά την τεράστια καταστροφή που έχουν υποστεί εκεί τα δασικά οικοσυστήματα και το εθνικό πάρκο.
Εκτός περιορισμών, μεγάλα υδροηλεκτρικά – αντλησιοταμίευση
Επιπλέον, εκτός περιορισμών παραμένουν τα μεγάλα υδροηλεκτρικά, άνω των 15 MW. Επίσης, εξαιρούνται τα έργα αντλησιοταμίευσης, που είναι ασφαλώς απαραίτητα για την αποθήκευση ενέργειας, πλην όμως έχουν έντονη χωρική και περιβαλλοντική διάσταση και το σωστό θα ήταν να εντάσσονται σε ένα πλαίσιο κανόνων.
Ενδεικτικά αναφέρεται ότι μόνον στις τεχνητές λίμνες Κρεμαστών και Καστρακίου, καθώς επίσης και στη λίμνη Τριχωνίδα, έχουν λάβει άδεια παραγωγής έργα αντλησιοταμίευσης ισχύος 3,85 GW.
Κριτική ασκείται επίσης και στο θέμα του προσδιορισμού της φέρουσας ικανότητας ενός έργου, η οποία υπολογίζεται με αναφορά όχι στο οικοσύστημα αλλά στη διοικητική διαίρεση (δημοτική ενότητα). Στην πράξη, δηλαδή, δεν εισάγονται πραγματικοί δείκτες χωρικής επιβάρυνσης ή δείκτες παραγωγής ενέργειας σε σχέση με τον πληθυσμό, με αποτέλεσμα μια περιοχή να φαίνεται «διαθέσιμη», ενώ στην πράξη δεν είναι.
Για τους παραπάνω λόγους, εκτιμάται ότι το επικαιροποιημένο Ειδικό Χωροταξικό μέχρι το 2030 δεν πρόκειται να μεταβάλει τη σημερινή πορεία. Άλλωστε, ξεκάθαρη πρόθεση της πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας είναι να μην ανακοπεί η ανάπτυξη των ΑΠΕ, που είναι αναγκαία στο πλαίσιο της ενεργειακής μετάβασης, αλλά να οριοθετηθεί.
Σύμφωνα, πάντως, με ανεπίσημες εκτιμήσεις του υπουργείου, από τους νέους περιορισμούς επηρεάζονται έργα περί τα 37 GW, από τα οποία τα 21 GW είναι φωτοβολταϊκά και τα 16 GW αιολικά.
Επιπτώσεις για επενδυτές, δίκτυο και αυτοπαραγωγή
Σε κάθε περίπτωση, το επικαιροποιημένο Ειδικό Χωροταξικό αναμένεται να έχει επιπτώσεις στους παρακάτω τομείς:
- Πρώτον, θα αυξήσει τον ανταγωνισμό για τις εναπομείνασες επιτρεπόμενες εκτάσεις, οδηγώντας σε άνοδο του κόστους γης και, κατ’ επέκταση, του συνολικού κόστους παραγωγής της καθαρής ενέργειας.
- Δεύτερον, η συγκέντρωση των νέων έργων σε λιγότερα επιτρεπόμενα σημεία, χωρίς επαρκή χωρητικότητα στα δίκτυα μεταφοράς, δυσχεραίνει τις προσπάθειες διείσδυσης συστημάτων αυτοπαραγωγής, όπως net metering και net billing.
- Τρίτον, οι καθυστερήσεις στην έκδοση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών για τις περιοχές Natura 2000, σε συνδυασμό με το νέο Χωροταξικό, ενδέχεται να προκαλέσουν νομικές εμπλοκές και καθυστερήσεις στην αδειοδότηση ώριμων επενδυτικών σχεδίων που βρίσκονται ήδη σε τροχιά υλοποίησης.
Ιδού και τα κρίσιμα όρια αποκλεισμού για την αιολική ενέργεια
- Ο υψομετρικός περιορισμός των 1.200 μέτρων: Η απαγόρευση εγκατάστασης αιολικών σταθμών σε υψόμετρο που υπερβαίνει τα 1.200 μέτρα παραμένει ως σταθερό κριτήριο. Η ρύθμιση αυτή αποσκοπεί στην προστασία των ορεινών όγκων, παρά τις πιέσεις για αξιοποίηση των περιοχών αυτών που παρουσιάζουν υψηλή αποδοτικότητα. Απαγόρευση ισχύει και για τις περιοχές που το ΥΠΕΝ έχει χαρακτηρίσει «απάτητα βουνά» (ορεινά τμήματα χωρίς δρόμους σε Λευκά Όρη, Σάος, Σμόλικα, Τύμφη, Ταΰγετο, Χατζή, Άγραφα, Μαίναλο, Δίκτη, Αθαμανικά Όρη και Πάρνωνα).
- Μικρά νησιά και ευαίσθητα οικοσυστήματα: Δεν τροποποιείται το καθεστώς προστασίας για τα μικρά νησιά της χώρας, ενώ διατηρούνται αυστηροί οι περιορισμοί εντός των Ζωνών Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) και των περιοχών του δικτύου Natura 2000. Κατά συνέπεια, η εγκατάσταση θα επιτρέπεται μόνο στα 15 μεγαλύτερα: Κρήτη, Εύβοια, Λέσβος, Χίος, Λήμνος, Σάμος, Κέρκυρα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθος, Λευκάδα, Θάσος, Κάρπαθος, Ρόδος, Άνδρος και Νάξος. Ανάμεσα στα νησιά στα οποία θα απαγορευτεί η εγκατάσταση είναι και ορισμένα στα οποία τα τελευταία χρόνια υπήρξαν μεγάλες διαμάχες για την τοποθέτηση αιολικών, όπως η Σκύρος και η Τήνος. Τέλος, γενική απαγόρευση ισχύει για όλη την Αττική και τη μητροπολιτική περιοχή της Θεσσαλονίκης. Όσον αφορά τις προστατευόμενες περιοχές, εκτός από τις ζώνες απόλυτης προστασίας, όπου ήδη απαγορευόταν η εγκατάσταση, τώρα προστίθενται και οι ζώνες προστασίας της φύσης, καθώς και οι οικότοποι προτεραιότητας. Αποκλεισμός προβλέπεται και για τις Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) για την ορνιθοπανίδα.
- Κριτήριο χαμηλού αιολικού δυναμικού: Αποκλείεται οριζόντια η χωροθέτηση ανεμογεννητριών σε εκτάσεις όπου οι ανεμολογικές μετρήσεις δεν εξασφαλίζουν ελάχιστη ενεργειακή απόδοση, αποτρέποντας την άσκοπη δέσμευση γης.
Σημειώνεται, τέλος, ότι η επεξεργασία των περίπου 1.000 σχολίων που κατατέθηκαν στη δημόσια διαβούλευση συμφωνεί με τον σχεδιασμό του Ειδικού Χωροταξικού. Κάτι που καταδεικνύει και μια déjà vu πραγματικότητα: τα ανταποδοτικά οφέλη από τις ΑΠΕ δεν έφτασαν στις τοπικές κοινωνίες ή δεν έγιναν επαρκώς αντιληπτά. Με αποτέλεσμα να βλέπουν με μισό μάτι τις ΑΠΕ και ειδικά τις τεράστιες ανεμογεννήτριες, χωρίς καμία διάθεση να συμβάλλουν στην ανάπτυξή τους. Πρόκειται για ένα θέμα που, αν είχε προσεχθεί από την αρχή, η αντίδραση του κόσμου στις ΑΠΕ και ειδικά στα αιολικά δεν θα ήταν τόσο έντονη.
Αν όμως το θέμα του πώς θα φτάσουν τα ανταποδοτικά στην κοινωνία, ενδεχομένως και εμπροσθοβαρώς, αποτελεί πρωτίστως ευθύνη και απόφαση της Πολιτείας, οι επενδυτές έχουν το δικό τους σημαντικό μερίδιο ευθύνης σε ό,τι αφορά την ενημέρωση των τοπικών κοινωνιών.
Την εποχή που οι υψηλές ενισχύσεις καθιστούσαν την τεχνολογία των αιολικών από τις πλέον ελκυστικές επενδύσεις και οι ανεμογεννήτριες καταλάμβαναν σταδιακά πελώριες εκτάσεις κοντά σε κατοικημένες περιοχές, προκύπτει εκ του αποτελέσματος ότι θα έπρεπε να υπάρξει μια άλλη προσέγγιση προς τους απλούς πολίτες.
Μια απλή βόλτα στην Κάρυστο, στη Νότια Εύβοια και σε άλλες κορεσμένες από αιολικά περιοχές αποδεικνύει του λόγου το αληθές.
